​सामाजिक अभियन्ता चन्द्रबहादुर गुरुङ: व्यक्तित्व र योगदानको विस्तृत विवरण

​१. परिचय तथा पृष्ठभूमि

​पोखरा महानगरपालिका वडा नम्बर १ टुँडिखेल निवासी चन्द्रबहादुर गुरुङ नेपालको गण्डकी प्रदेश, कास्की जिल्लाका एक निष्ठावान्, समर्पित र प्रभावशाली सामाजिक अभियन्ता हुनुहुन्छ। उहाँ कास्की जिल्लाको साबिक लान्द्रुक गाउँ (हाल अन्नपूर्ण गाउँपालिका वडा नम्बर ७) का तत्कालीन मुखिया प्रतापबहादुर गुरुङका जेष्ठ सुपुत्र हुनुहुन्छ।

​पैतृक रूपमा नेतृत्वदायी पृष्ठभूमि र सामाजिक उत्तरदायित्वको संस्कार बोक्नुभएका चन्द्रबहादुर गुरुङले आफ्नो जीवनको लामो समय पोखरा र यस वरपरको क्षेत्रको सामाजिक रूपान्तरण, वातावरण संरक्षण र जनहितका क्षेत्रमा समर्पित गर्नुभएको छ। लामो समयदेखि पोखरा-१ टुँडिखेललाई आफ्नो स्थायी थलो बनाई उहाँले स्थानीय तहदेखि प्रादेशिक र राष्ट्रियस्तरसम्म नै सामाजिक अभियानहरूको नेतृत्व गर्दै आउनुभएको छ।

​२. वातावरण तथा पर्यावरण संरक्षणमा योगदान

​पोखराको प्राकृतिक सौन्दर्य र प्राकृतिक सम्पदाको रक्षाका लागि चन्द्रबहादुर गुरुङको योगदान अतुलनीय छ। उहाँले विशेष गरी प्राकृतिक स्रोतको दिगो व्यवस्थापन र वातावरणीय सन्तुलनका लागि विभिन्न अभियान सञ्चालन गर्दै आउनुभएको छ।

​(क) फिर्के खोला र फेवाताल संरक्षण अभियान

​पोखराको पहिचानका रूपमा रहेको फेवातालको मुख्य जलाधार क्षेत्र मानिने फिर्के खोलाको बढ्दो प्रदूषणप्रति उहाँ सुरुदेखि नै गम्भीर हुनुहुन्छ। फिर्के खोलाबाट बगेर जाने प्रदूषित पानी र फोहोरले फेवाताललाई ठूलो नोक्सानी पुर्‍याइरहेको सन्दर्भमा उहाँले यसको संरक्षण र सफाइका लागि निरन्तर आवाज उठाउँदै आउनुभएको छ।

​फिर्के खोलाको प्रदूषण नियन्त्रण गरी फेवातालमा स्वच्छ पानी बग्ने वातावरण निर्माण गर्न उहाँले स्थानीय समुदाय र सम्बन्धित निकायहरूलाई निरन्तर झकझक्याउनुभएको छ।

​फेवाताल क्षेत्रको भौतिक वातावरण संरक्षणका साथै जैविक विविधता रक्षाका लागि उहाँ अग्रपंक्तिमा रहेर क्रियाशील हुनुहुन्छ।

​(ख) अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र र वन्यजन्तु रक्षा

​आफ्नो जन्मथलो अन्नपूर्ण क्षेत्रसँगको जैविक र भावनात्मक सम्बन्धका कारण उहाँले अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र (ACAP) भित्रको वातावरण तथा वन्यजन्तु संरक्षणका लागि विशेष चासो दिनुभएको छ।

​वन्यजन्तुको चोरी-शिकारी नियन्त्रण, वनजंगलको संरक्षण र प्राकृतिक स्रोतको सही प्रयोगका लागि उहाँले समय-समयमा सरकारी तथा गैरसरकारी निकायहरूलाई ध्यानाकर्षण गराउँदै आउनुभएको छ।

​(ग) प्राकृतिक विपद् न्यूनीकरण र सरकारको ध्यानाकर्षण

​अन्नपूर्ण र माछापुच्छ्रे हिमशृंखलाबाट बगेर आउने हिमनदी तथा सेती नदी लगायतका जलप्रवाहले विभिन्न समयमा स्थानीय बस्ती र संरचनामा ठूलो क्षति पुर्‍याउने गरेको छ।

​हालैका दिनहरूमा नदीजन्य कटान र बाढीले पुर्‍याएको क्षतिको न्यूनीकरण गर्न तथा पीडितहरूलाई राहत एवं स्थायी समाधानका उपायहरू पहिल्याउनका लागि उहाँले आफ्नो तर्फबाट नेपाल सरकार र सम्बन्धित मन्त्रालयहरूको गम्भीर ध्यानाकर्षण गराउनुभएको छ।

​३. स्वास्थ्य तथा पूर्वाधार विकासमा पहलकदमी

​स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार र पोखराको पूर्वाधार सुधारमा पनि चन्द्रबहादुर गुरुङको नेतृत्वदायी भूमिका रहेको छ।

​(क) प्रदेश स्तरीय मुटु अस्पताल स्थापनाको अभियान

​पोखरा र सिङ्गो गण्डकी प्रदेशमा मुटुसम्बन्धी विशिष्टकृत अस्पतालको अभावलाई महसुस गर्दै उहाँले एक महत्त्वपूर्ण अभियानको थालनी गर्नुभएको छ।

​पोखरा-१ टुँडिखेलस्थित तत्कालीन सैनिक हस्पिटल रहेको जग्गा र संरचनालाई सदुपयोग गर्दै त्यहाँ प्रदेश स्तरीय मुटु अस्पताल (Provincial Heart Hospital) स्थापना गर्नुपर्छ भन्ने अवधारणा उहाँले अगाडि सार्नुभएको छ।

​यस पुनित कार्यका लागि उहाँले नेपाल सरकारका स्वास्थ्य मन्त्री, प्रदेशका मुख्यमन्त्री, प्रदेश स्वास्थ्य मन्त्रालय र अन्य सरोकारवाला निकायहरूमा प्रत्यक्ष पुगेर ध्यान आकृष्ट गराउनुभएको छ र निरन्तर पहल जारी राख्नुभएको छ।

​(ख) पोखरा बसपार्क व्यवस्थापन

​पोखराको यातायात प्रणालीलाई व्यवस्थित र मर्यादित बनाउनका लागि पोखरा बसपार्कको स्तरोन्नति र व्यवस्थित सञ्चालन आवश्यक रहेको उहाँको ठम्याइ छ। बसपार्कको अव्यवस्थाले सहरको सौन्दर्य र यात्रुहरूको सुरक्षामा असर परेको हुँदा यसको दीर्घकालीन व्यवस्थापनका लागि उहाँ निरन्तर क्रियाशील हुनुहुन्छ।

​४. मानवअधिकार, समावेशिता र समुदायको उत्थान

​सामाजिक न्याय र समानताका पक्षधर गुरुङले ओझेलमा परेका र पिछडिएका समुदायको अधिकारका लागि सदैव आवाज उठाउनुभएको छ।

​(क) ILO 169 महासन्धि र आदिवासी जनजातिको अधिकार

​अन्नपूर्ण तथा वरपरका क्षेत्रमा जलविद्युत् आयोजना (Hydroelectric Projects) हरूको तीव्र निर्माण भइरहँदा स्थानीय आदिवासी जनजातिको अधिकार खोसिन नदिन उहाँ सचेत हुनुहुन्छ।

​अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO) को महासन्धि १६९ (ILO Convention 169) अन्तर्गत स्थानीय आदिवासीहरूले पाउनुपर्ने अग्रिम सुसूचित सहमति (FPIC), जल, जमिन र जंगलमाथिको अधिकार, जलविद्युत् कम्पनीहरूले वहन गर्नुपर्ने सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) र स्थानीयको संरक्षणका विषयमा उहाँले सशक्त अभियान सञ्चालन गर्नुभएको छ।

​(ख) लक्षित वर्गको उत्थान

​उहाँले समाजका विभेदित र कमजोर वर्गको हकहितका लागि उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउनुभएको छ:

​महिला तथा बालबालिका: बालबालिकाको शिक्षा, अधिकार र महिला सशक्तिकरणका लागि विभिन्न सामाजिक अभियानहरू सञ्चालन गर्नुभएको छ।

​आदिवासी जनजाति तथा पिछडिएका वर्ग: जनजाति, दलित र आर्थिक-सामाजिक रूपमा पिछडिएका समुदायलाई राज्य र समाजको मूल प्रवाहमा ल्याउनका लागि उहाँले नेतृत्वदायी सहयोग पुर्‍याउनुभएको छ।

​५. सामाजिक कुरीतिविरुद्धको अभियान र नेतृत्व

​सामाजिक विकृति र विसंगतिहरूको अन्त्य नगरी समृद्ध समाजको निर्माण सम्भव छैन भन्ने उहाँको दृढ विश्वास छ।

​समाजमा विद्यमान दाइजो प्रथा, फजुल खर्च, मध्यपान तथा लागूऔषध दुर्व्यसनी, र जातिय/लैङ्गिक विभेदजस्ता कुरीतिहरूविरुद्ध उहाँले हातेमालो गर्दै चेतनामूलक अभियानहरू चलाउनुभएको छ।

​पोखरा र कास्की क्षेत्रका विभिन्न सामाजिक संघ-संस्थाहरू, टोल विकास समितिहरू र क्लबहरूमा प्रतिनिधित्व गर्दै उहाँले समाजलाई एकताबद्ध बनाउन समन्वयकारी भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ।

​६. निष्कर्ष

​सामाजिक अभियन्ता चन्द्रबहादुर गुरुङ एक बहुआयामिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। पैतृक रूपमा प्राप्त समाजसेवाको प्रेरणालाई आफ्नै लगनशीलता, स्पष्ट दृष्टिकोण र अटल प्रतिबद्धताका माध्यमबाट उहाँले जनहितमा रूपान्तरण गर्नुभएको छ।

​फेवाताल र अन्नपूर्णको पर्यावरण जोगाउने वातावरणीय अभियानदेखि लिएर, प्रादेशिक मुटु अस्पताल स्थापना गर्ने स्वास्थ्य अभियान, बसपार्क व्यवस्थापन गर्ने पूर्वाधार विकास अभियान, र ILO 169 मार्फत आदिवासीको अधिकार स्थापित गर्ने मानवअधिकार अभियानसम्म उहाँको सक्रियता फैलिएको छ। पोखरा र समग्र गण्डकी प्रदेशको सामाजिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय समृद्धिमा उहाँको योगदान सदैव प्रेरणादायी र अनुकरणीय रहनेछ।